ساباط چیست؟

ساباط چیست؟

ساباط‌ها (سابات) از ویژگی‌های معماری زیست‌بوم‌های گرمسیر و کویری هستند که در استان‌هایی مانند یزد، کرمان، اصفهان، خوزستان، خراسان جنوبی و ... یافت می‌شوند و بخشی از معماری سنتی کمتر شناخته‌شده ایرانی هستند که مطالعه آنها، جهت آشکار شدن قسمتی از دانش معماری فراموش‌شده ایرانی، می‌توانند مؤثر باشند. همچنین یکی از کارکردهای ساباط پدید آوردن سایه و جایگاهی خنک برای رهگذران است. این سازه به دلیل نیمه پوشیده بودن در تابستان به پدید آمدن کوران هوا میانجامد که هوای درون ساباط را از بیرون آن خنک‌تر می‌کند. همین نیمه پوشیده بودن در زمستان به گرمتر شدن هوای درون ساباط از بیرون آن می‌انجامد.

در باب گونه‌شناسی فرمی ساباط‌ها به عنوان یکی از عناصر قدیمی در معماری مناطق گرم و خشک ایران می‌توان گفت ساختار شکلی و فرمی گوناگون ساباط‌ها در اقلیم‌های مختلف، دارای تنوع متفاوتی می‌باشند. (مجله معماری‌شناسی، گونه شناسی فرمی ساباط در اقلیم گرم و خشک ایران، سال اول، شماره 6، اسفند ماه 1397)

گونه‌شناسی ساباط
یافته‌های گونه‌شناسانه حاکی از دو گونه‌ی ساباط است؛ گونه‌ی اول، با بیشترین درصد فراوانی، بدون فضاهای معماری و فقط پوشاننده‌ی گذر، می‌باشد. ساباط‌های گونه‌ی دوم، گرچه همگی دارای اندام‌های فضایی اتاق و یا ایوان بر روی گذر به عنوان شمای مشترک می‌باشند، ولی براساس چگونگی ترکیب این عناصر، جهت‌گیری ساباط و همچنین زندگی متفاوتی که در هریک جاری بوده است به سه زیر گونه‌ی ساباط اتاق‌دار با تعبیه بازشو در دو نما، ساباط با ترکیب اتاق و ایوان در یک نما و ساباط ایوان‌دار در دو نما تقسیم می‌شوند. (مجله پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، گونه‌شناسی ساباط‌های بافت تاریخی نایین، ص 227)

معنای واژه ساباط چیست؟
محمدکریم پیرنیا، ساباط را اینگونه تعریف کرده است: واژه ساباط در زبان پارسی دارای ریشه‌ای کهن است. بخش نخست آن «سا» به معنی آسایش و بخش دوم آن «بات» نشانگر ساختمان، آبادی و سازه‌ است. همچنین گفته شده که ساباط از واژه سایه‌باد گرفته شده زیرا این بنا سایه و باد را برای مردم در گرمای تابستان فراهم می‌کند.
پسوند بات در برخی واژه‌ها، چون ربات و کاربات و خرابات نیز آمده است. ساباط روی هم رفته به جای آسایشگاه و استراحتگاه امروز به کار می‌رفته است؛ همچنین به کلیه‌ی بناهایی که به منظور آسودن برپا می‌شده، چه در شهر و چه در بیرون از آن اطلاق می‌شده و در شهرستان‌های جنوبی ایران هنوز هم این واژه درست در جای خود به کار می‌رود. (کتاب آشنایی با معماری اسلامی ایران، محمدکریم پیرنیا، 1384)
پوشش رهگذر، بالایی که زیر آن راه بود، راهگذاری میان در خانه که از آنجا از خانه‌ای به خانه دیگر عبور کنند. (دهخدا، 1373)
دالان، راهرو سرپوشیده، سایه‌گاه، سقفی که در زیر آن معبر ورود به خانه و سرا است (معین، 1388)
معنای ساباط در فرهنگ‌های تخصصی مرمت - معماری: راهرو سرپوشیده، دالان (فرهنگ مرمت و معماری، مرتضی فرشته‌نژاد، 1389)
کوچه و دالان عمومی سرپوشیده، بنایی که روی گذر غیراختصاصی باشد، سایه‌بان گذر، اتاق روی ورودی خانه. پوشش بالای رهگذر (فرهنگ واژگان شهرسازی و معماری اسلامی ایران دورە قاجار، نیما ولی‌بیگ، 1392)