«ساباط» نامی درخور جشنواره است

حسین مسرت پژوهشگر و نویسنده یزدی است که مطالعات و پژوهش‌های بسیار در مورد تاریخ و فرهنگ یزد داشته است. او تاکنون کتاب‌ها، مقالات و فیلمنامه‌های بسیاری نوشته است که تنها دو کتاب، ده‌ها مقاله و یک فیلم مستندگونه  آن دربارۀ سازه هوشمندانۀ کویر، یعنی «آب انبار» است.
مسرت در گفت‌وگو با کمیته خبر و اطلاع‌رسانی جشنواره فیلم کوتاه ساباط از وجه تمایز شهر تاریخی یزد با دیگر شهرهای تاریخی کشور می‌گوید و به مواردی از آثار تاریخی یزد می‌پردازد که تاکنون چندان مورد توجه فیلمسازان و هنرمندان قرار نگرفته است.
او معتقد است درباره دو پدیدۀ آب انبار و بادگیر هنوز کار برجسته‌ای انجام نشده است. این پژوهشگر به عنوان عناصر معماری کویر به ساباط، رواق و بادگیر اشاره می‌کند و از این سه به عنوان عناصری نام می‌برد که هیچگاه در یک رویداد هنری از آن استفاده نشده است.
مسرت که در شهر یزد به «استاد مسرت» در نزد فرهنگ‌ و تاریخ دوستان شهره است، برای فیلمسازان بومی توصیه‌هایی دارد که یکی از آنها این است که فیلمسازان در مورد معماری یزد نیز مطالعه کنند و تنها به زیبایی‌های بصری معماری اکتفا نکنند.
او در این گفت‌وگو به «تقا»، «ساباط»، «آب‌انبار»، «بادگیر» و دیگر موضوعات جذاب فیلمسازی در بافت تاریخی یزد اشاره می‌کند که در ادامه خواهید خواند:
 
وجه تمایز بافت تاریخی یزد نسبت به دیگر بافت‌های‌ تاریخی کشور در چیست؟
شهر یزد سالم‌ترین و دست نخورده‌ترین بافت را دارد و خوشبختانه این افتخار به همّت مدیریت کارآمد شهری و تلاش‌های سازمان میراث فرهنگی نصیب این شهر شده است. اگر شما به تبریز بروید، می‌بینید که با همۀ قدمتی که این شهر دارد، متأسفانه چیز زیادی از بافت تاریخی آن باقی نمانده است. بناهای شاخصی مثل ارگ علیشاه و مسجد جامع را در تبریز می‌بینید اما بافت سالم یکپارچه و بناهای درخور در این شهر وجود ندارد.
در مورد تمایز بافت یزد با دیگر شهرها می‌توان گفت، در حال حاضر ما در یزد چند صد هکتار بافت تاریخی سالم و دست نخورده داریم و در این شهر دست نخورده‌ترین بافت از گذشته تاکنون حفظ شده است.
تمایز دیگر از نظر تعداد آثار تاریخی شهری است؛ زیرا شهر یزد از نظر تعداد آثار تاریخی قابل مقایسه با دیگر شهرها نیست؛ برای مثال، شهر اصفهان با آن که تک بناهای نفیس بسیار شاخصی مثل عالی‌قاپور، مسجد شیخ لطف الله و مسجد جامع را دارد ولی از لحاظ تعداد آثار قابل مقایسه با شهر یزد نیست و یزد چندین برابر بیشتر از دیگر شهرهای ایران آثار باستانی دارد.
اگر آثار تاریخی شهرهای کرمان و تبریز و مشهد را کنار هم بگذاریم، باز هم آثار تاریخی یزد از این سه استان بیشتر است. یزد حداقل ۴۰۰ آب‌انبار دارد که هر کدام یک ویژگی خاص دارند. شهر قزوین به خاطر داشتن چند آب انبار به شهر آب انبارها مشهور شده است این در حالی است که شهر یزد دارای آب‌انبارهای مختلف اعم از تک بادگیری تا هفت بادگیری دارد و از نظر تنوع آب‌انبارها نیز قابل توجه است.
 
چه خصوصیات و مزیت‌هایی باعث شده بافت تاریخی یزد به ثبت جهانی سازمان یونسکو برسد؟
ویژگی‌هایی که عرض کردم در کنار برخوردار بودن شهر یزد از مؤلفه‌های موردنظر سازمان یونسکو باعث شده است تا بافت تاریخی شهر یزد به ثبت جهانی برسد. در مورد بافت تاریخی یزد و معماری کوچه‌ها، بازارها و بناهای این شهر ساعت‌ها می‌توان صحبت کرد؛ برای مثال ویژگی‌های باغ دولت آباد یزد به لحاظ وسعت، بنا و نیز داشتن بلندترین بادگیر جهان باعث شده است تا این باغ، جزو باغ‌های منحصر به فرد ایران باشد.
 
ارتقای آگاهی جامعه و فرهنگسازی در خصوص حفظ آثار تاریخی چه تأثیری در حفظ تاریخ این شهر خواهد داشت؟
یزد یادگار تاریخ است و خوشبختانه در چند سال گذشته اهمیت آثار تاریخی یزد از بُعد فرهنگی و گردشگری و اقتصادی به خوبی توسط رسانه‌ها برای مردم بیان شده است. مردمی که در گذشته به راحتی خانۀ قدیمی خود را تخریب کرده و خرسند بودند که خانه‌ای به سبک جدید خواهند ساخت، اکنون در کمال ارادت، این خانه‌ها را حفظ می‌کنند.
ضمن اینکه یک بازگشت هم اتفاق افتاده است و اکنون شاهد هستیم برخی یزدی‌های ساکن تهران در بافت تاریخی یزد خانه‌های قدیمی می‌خرند و آن را مرمت می‌کنند. یزدی‌تباران بسیاری هستند که ترجیح می‌دهند چند روزی که در سفر به یزد هستند را در خانه‌های سنتی و قدیمی شهر ساکن شوند. شاهد هستیم که حتی از خانه‌های کوچک چند اتاقه نیز به عنوان اقامتگاه بوم‌گردی استفاده می‌شود.

علی‌رغم تحریم‌ها و مشکلات موجود، باز هم نگرش‌های بسیار خوبی نسبت به آثار تاریخی یزد وجود دارد. فرهنگسازی رسانه‌ها و دستگاه‌های مسئول باعث شده است که برای مثال، افراد اشیای قدیمی خانۀ خود را به عنوان وسایل مازاد نپندارند و آنها را حفظ و نگه‌داری کنند. اکنون مردم یزد به اهمیت آثار تاریخی پی برده‌اند.
 
نقش و تأثیر آثار و ابنیه تاریخی در اقتصاد و پیشرفت شهر یزد به چه صورت است؟
در حال حاضر یک شهروند یزدی به خوبی می‌داند که هزاران نفر فقط برای دیدن مسجد جامع، باغ دولت آباد و دیگر آثار یزد به شهرشان می‌آیند. اگر ما این آثار تاریخی را نداشتیم، شاید کمتر گردشگری به یزد سفر می‌کرد و طبعاً نبود گردشگر ارز را هم به یزد نمی‌آورد. اکنون یک یزدی می‌داند که آثار تاریخی به اقتصاد و پویایی شهر کمک بسیاری می‌کند. اگر از دید فرهنگی هم به این مسئله نگاه نمی‌کند دست‌کم به لحاظ اقتصادی می‌داند که بودن هر کدام از این آثار تاریخی به نفع شهر است.
یکی از موضوعاتی که همیشه برای من قابل اهمیت است و دو کتاب، ده‌ها مقاله و یک فیلم مستندگونه هم درباره آن نوشته‌ام، سازۀ بسیار هوشمندانۀ کویر، یعنی «آب انبار» است. معتقدم فیلم بلند جدّی و خوب درباره ساختار و کارکرد آب‌انبار به عنوان هوشمندانه‌ترین سازه کویر کار نشده است؛ این موضوع که چطور در کویر سوزان و گرم‌ترین روز تابستان، خنک‌ترین آب به دست مردم می‌رسد و از چه معماری در آن استفاده شده، کمتر مورد توجه بوده است.
استفاده از پدیده‌هایی مثل بهره‌وری از زیرزمین، گنبد و بادگیر باعث شده این بنا شکل بگیرد؛ هرچند در قنات هم معماری به کار رفته و کارهای خوبی در این زمینه انجام شده، اما درباره آب انبار کاری صورت نگرفته است. در مجموع، درباره دو پدیده آب انبار و بادگیر هنوز کار برجسته‌ای انجام نشده است و من این دو مورد را اولویت می‌دانم. در فیلم‌هایی که کارگردانان یزدی کار کرده‌اند برای زیباتر نشان دادن فضاها از حوض، ارسی، پنج‌دری و دیگر فضاهای خانه استفاده شده، ولی کسی در مورد کارکرد و زیبایی خانه‌های کویری فیلمی نساخته است.
 
همانطور که می‌دانید این جشنواره به عنوان «جشنواره فیلم کوتاه ساباط» نامگذاری شده است، نظر شما در این مورد چیست؟
نامگذاری این جشنواره به نام ساباط برای من بسیار خوشایند بود؛ چراکه یکی از عناصر معماری کویر را برای آن انتخاب کرده‌اند. ساباط، رواق و بادگیر از جمله عناوینی بود که هیچگاه در یک رویداد هنری از آن استفاده نشده بود و این کار بسیار زیبا بود. من به شخصه از مدیران و برگزارکنندگان این جشنواره بابت توجه به این عناصر کمال تشکر را دارم.
 
توصیه‌ای برای هنرمندان، فیلمسازان و شرکت کنندگان در جشنواره فیلم کوتاه ساباط دارید؟
توصیه‌ای که دارم این است که فیلمسازان در مورد معماری یزد نیز مطالعه کنند و تنها به زیبایی‌های بصری معماری اکتفا نکنند. به هرحال در هر گوشه از بافت تاریخی یزد یک معماری زیبا و همچنین زیبایی‌های بصری وجود دارد اما انتظار من این است که به کارکرد معماری آن نیز توجه داشته باشند و تحقیق کنند که مثلأ ویژگی‌های این کوچه‌های آشتی‌کنان و این کوچه‌های بزرگ چه بوده است. یکی از فضاهایی که ما خیلی ساده از کنار آن می‌گذریم «تقا» یا همان سکوهای جلوی در خانه‌هاست که به قول مرحوم پیرنیا نشانه‌هایی از مردم‌داری یزدی‌ها و توجه به مردم است. کهن‌سالانی که در کوچه‌ها تردد می‌کنند، می‌توانند در طول مسیر خود و در حین خستگی روی این سکوها بنشیند و استراحت کنند؛ ضمن اینکه این سکوها فضایی است برای گفت‌وگو و بحث و پذیرایی از مهمان‌هایی که به هر دلیلی نمی‌خواهند به خانه وارد شود.
شایسته است به جنبه‌های مردم‌داری معماری یزد که بسیار هم زیباست و تاکنون به آن توجه ویژه‌ای نشده، پرداخته شود. استاد پیرنیا مقاله‌ای درباره معماری ایران دارند که خالی از لطف نیست فیلمسازان نیز آن را مدنظر قرار دهند و بر طبق آن، توجه معماری یزد به مردم را ببینند. ای کاش فیلمسازان یزدی در مورد تاریخ معماری، جنبه‌ها و عناصر معماری یزد تحقیق و بررسی بیشتری کنند تا به این طریق فیلم‌های ناب‌تری بسازند.
 
یک فیلمساز یزدی چه نقشی در معرفی تاریخ و فرهنگ و معماری یزد به فیلمسازان دیگر شهرها می‌تواند داشته باشد؟
قطعأ اگر این موضوع از سوی یزدی‌ها آغاز شود فیلمسازان شهرهای دیگر نیز ترغیب می‌شوند. وقتی یک فیلمساز یزدی مثل صالحی یا بقایی فیلم نخل را می‌سازد، فیلمسازان شهرهای دیگر هم می‌بینند و تأثیر می‌پذیرند. تا زمانی‌که یزدی‌ها خود داشته‌های‌شان را معرفی نکنند و تا زمانی‌که فیلمسازان یزدی به این داشته‌ها توجه نکنند، فیلم‌سازان دیگر هم به این داشته‌ها پی نخواهند برد. معتقدم از طریق تولیدات محلی می‌توان دیگر فیلمسازان را نیز ترغیب کرد.

چه چیز باعث شده ایران به این اندازه از غنای فرهنگی تاریخی برخوردار باشد. این آثار تاریخی با چه تهدیداتی روبه‌رو است؟
طبق نوشته‌های من در کتاب «ایران، یادگار تاریخ»، کشور ایران در گذشته در چهارراه تمدن‌های بزرگ جهان قرار داشت و به همین دلیل جزو کشورهایی است که بیشترین آثار تاریخی را در خود جای داده و پیشینه تاریخی بسیار غنی دارد. مردم ایران هزاران سال است که همچنان هم به همان زبان فارسی که در گذشته صحبت می‌کردند، صحبت می‌کنند. علی‌رغم برخی بی‌مهری‌ها، آثار تاریخی ایران همچنان پابرجا است. البته برخی ندانم‌کاری‌ها وجود دارد. کسانی هستند که برای آنها آثار تاریخی با یک خرابه فرقی ندارد، وقتی آنها قصد ساخت و ساز دارند، اولین کاری که می‌کنند این است که ساختمان‌های خشتی و گلی را که به اصطلاح خودشان کلنگی است، تخریب کنند؛ این نیز یکی از تهدیدهایی است که آثار تاریخی با آن روبه رو است.
اخیراً با فرهنگسازی‌هایی که صورت گرفته تا حدودی جلوی تخریب بناهای قدیمی در شهر یزد گرفته شده است. به هر حال نهضتی به راه افتاد؛ از خالی شدن اطراف امامزاده جعفر و تخریب آن با همیاری مردم جلوگیری شد. خوشبختانه روشنفکران، جوانان و دوستداران میراث فرهنگی در یزد فعال هستند و با همین فعالیت‌های خود جلوی تخریب آثار فرهنگی و تاریخی یزد را گرفتند.
 
وظیفۀ مسئولان و دستگاه‌ها دولتی در حفظ آثار فرهنگی و تاریخی کشور چیست؟
بعضأ ندانم‌کاری‌ها و کوتاهی‌هایی وجود دارد. همانطور که می‌دانید کشوری که هیچ سابقه فرهنگی و تاریخی ندارد، در نظر دارد بادگیر را به نام خودش ثبت کند و بادگیرهایی که فقط در ده سال گذشته ساخته‌اند را به ثبت برسانند؛ در حالی که  در یزد بادگیرهای چند صد ساله مانند بادگیر زمان صفوی در محله دارالشفا را داریم، ولی آنها بادگیر ده ساله خود را به نام خود ثبت می‌کنند و اگر یزد دیر بجنبد یک به یک آثار تاریخی آن اعم از میراث فرهنگی ملموس و میراث غیرملموس را دیگر شهرهای دنیا به ثبت می‌رسانند.

به عنوان ختم کلام، چه سخنی دارید؟
برای همه فیلمسازان آرزوی توفیق دارم. معتقدم تأثیری که یک فیلم دارد به هیچ وجه گفتار و نوشتار ندارد. تأثیر یک فیلم کوتاه چند ثانیه‌ای که در رسانه ها پخش می‌شود نیز قطعأ از صدها نوشته و آثار مکتوب بیشتر است و این مهم را همه به عینه دیده‌اند. برای همه برگزار کنندگان و شرکت کنندگان در جشنواره فیلم کوتاه ساباط یزد نیز آرزوی توفیق دارم.

نظرات کاربران
    تاکنون نظری برای این مطلب ثبت نشده است.
نظر خود را بیان کنید
برای ثبت نظر وارد شوید.

ورود به سامانه